İçeriğe geç
CappadociaBalloon Flights
Göreme’de peri bacalarına oyulmuş konutlar; kayaya açılmış kapı ve pencereler

Kapadokya · oluşum sayfası

Bu manzara on milyon yıldır inşa ediliyor

Vadileri kül, su ve zaman kurdu. Sonra insanlar on bin yıl boyunca içine oydu. Nasıl olduğu burada, araştırmanın hâlâ tartıştığı yerlerle birlikte.

Kaydırın: 15 milyon yıl

Orta Miyosen · kabaca 15 milyon yıl önce

01 / 11

Önce bir kıta sıkıştı

Afrika ve Arabistan kuzeye bastırmayı sürdürdü. Sıkışmanın arasında kalan Anadolu, büyük doğrultu atımlı faylar boyunca batıya kaymaya başladı. Orta Anadolu’nun altında yerkabuğu inceldi ve magma yukarı yol buldu.

Bölgede volkanizma Orta Miyosen’de başladı. Ortaya çıkan volkanik kuşak kuzeydoğudan güneybatıya yaklaşık 300 kilometre uzanır; bir yanında Tuz Gölü fay sistemi, öbür yanında Ecemiş fayı vardır. Bu sayfadaki her şey o kuşağın içinde geçer.

Volkanik kuşak nasıl oluştuŞematik harita, ölçekli değil. Afrika ve Arabistan kuzeye bastırır; Anadolu bloğu batıya kayar. İki fay kuşağı Orta Anadolu’da kesişir ve kesişim boyunca volkanlar belirir.Anadolu bloğuAfrika ve Arabistan kuzeye bastırırbatıya kayarfaylar boyunca volkanlar
Şekil 1 — Volkanik kuşak nasıl oluştu

Kaynak notu

Başlangıç, tarihlenmiş bir olay olarak değil geniş bir aralık olarak veriliyor. Yayımlanmış tahminler, neyin tarihlendiğine göre (levha kopması, bölgesel yükselme ya da korunmuş ilk püskürme) yaklaşık 20 ile 13,5 milyon yıl arasında değişir.

9,2 milyon yıl önce

02 / 11

Akışın içindeki gergedan

Kavak İgnimbriti’nin en üst birimi olan Kavak-4, 9,2 milyon yıl önce yerleşti. Araştırmacılar bu birimin içinde bir gergedan kafatası buldu.

Hayvan ölüp sonra gömülmedi. Pişti: onu taşıyan piroklastik akış yaklaşık 400 °C’ydi. Bu, tüm Kapadokya istifinin en iyi tarihlenmiş anıdır ve anlatmaya değer olmasının nedeni tam da budur; buradaki başka hemen hiçbir şey bu kadar net çivilenmiş değil.

Karacaşar gergedanı: Ceratotherium neumayri kafatası ve alt çenesi, soldan görünüm
Kavak-4 içinden çıkan kafatası: istifin en iyi tarihlenmiş anı · Antoine vd. 2012 · PLoS ONE · CC BY 4.0

Kaynak notu

Antoine vd. (2012), PLoS ONE 7(11):e49997, açık erişim. Yaşın kendisi Aydar vd. (2012), Journal of Volcanology and Geothermal Research 213–214:83–97 çalışmasından gelir.

Yaklaşık 9 ile 5 milyon yıl önce arası

03 / 11

Sekiz kez üst üste, dahası da var

Püskürmeler sürdü. Her piroklastik akış ovaya yayıldı ve soğuyarak bir tabakaya dönüştü; bir sonraki onu gömdü. Bugün jeologların Ürgüp Formasyonu diye haritaladığı şey bu yığındır: bir vadi duvarında yukarıdan aşağı okunabilen bir takvim.

Birimler aşağıda, kayada durdukları gibi, en yaşlısı altta olacak şekilde sıralandı. Yaşları yaklaşık değerler olarak okuyun. Bu bizim belirsizliğimiz değil: bu katmanların çoğu için yayımlanmış tarihler gerçekten çelişiyor ve görüş ayrılığının önemli olduğu yerler işaretlendi.

Yaklaşık 5,2 milyon yıl önce

04 / 11

Kızılkaya: manzaranın şemsiyesi

Kızılkaya İgnimbriti kaynaklanmıştır. Cam kıymıkları, üstlerindeki ağırlığın altında tek bir kütle hâlinde kaynaşacak kadar sıcaktı. Sonuç, altındaki yumuşak tüften çok daha dirençli bir kaya. Bölgedeki hemen her peri bacasının başındaki şapka taşı budur.

Soğurken büzüldü ve iki baskın yönde çatladı. Yağmur suyu bu çatlaklardan içeri girdi. Yani bu manzaranın oyulması düz bir yüzeyde başlamadı; bir çatlak ağında başladı. Vadiler rastgele dizilmiş değil, bacalar da öyle.

Vadilerin nereden geçeceğini soğuma çatlakları belirlerÜstte: yukarıdan bakıldığında kaynaklanmış şapka taşı, blokları sınırlayan iki baskın soğuma çatlağı ailesiyle kesilir. Altta: kesitte yağmur suyu bu çatlaklardan girer ve onları sağa doğru derinleşen vadiciklere genişletir.Yukarıdan: çatlak ağıKesitte: çatlaklar vadiciğe dönüşür
Şekil 2 — Vadilerin nereden geçeceğini soğuma çatlakları belirler

Yaklaşık 2,5 milyon yıl önce

05 / 11

Son sözü Erciyes söyler

Büyük tabakaların en genci, Erciyes sisteminden püskürerek istifin üstünü kapatır. Koyu, yoğun ve camsıdır; korunduğu yerlerde bölgenin en sert yüzeylerini oluşturur. Ondan sonra hikâye püskürme hikâyesi olmaktan çıkıp aşınma hikâyesine döner.

Kaynak notu

Başka kaynaklara taşınmaya değer bir ad uyarısı: “İncesu” etiketi iki ayrı birime verilmiştir. Pasquaré’nin 1968’deki “İncesu üyesi” sonradan Kızılkaya olarak yeniden adlandırılmış, buna karşılık başka çalışmalar “İncesu İgnimbriti”ni bu en genç tabaka için kullanmıştır.

Vadi duvarı takvimi

İgnimbrit istifi

Yaşlar bilerek yuvarlandı. Bu birimlerin çoğu için yayımlanmış radyometrik tarihler birbiriyle çelişiyor, kimi zaman bir milyon yıldan fazla. Tek bir değeri virgülden sonra iki basamakla yazmak, literatürde olmayan bir kesinlik izlenimi verirdi. Görüş ayrılığının önemli olduğu yerler işaretlendi.

En genç birim üstte; göz, vadi duvarında yukarıdan aşağı inerbirbiriyle çelişen yayımlanmış değerler · açmak için tıklayın

  1. Kumtepe İgnimbriti

    Pleyistosen

    İstifin en genç tabakası ve çok ince; yer yer bir kabuktan biraz fazlası. Orta–Geç Pleyistosen; yaygın dolaşımda hassas bir radyometrik yaşı yok.

  2. Valibabatepe (İncesu) İgnimbriti

    ~2,5 milyon yıl

    Koyu, yoğun ve camsı; Erciyes sisteminden püskürmüş. Korunduğu yerlerde bölgenin en sert yüzeylerini oluşturur.

    Tartışmalı

    Yayımlanmış değerler 2,5 ile 2,8 milyon yıl çevresinde toplanıyor. Bildirilen hacimler de çelişiyor: bir çalışmada yaklaşık 100 km³, başka birinde 38 km³ magma eşdeğeri. Bunun büyük ölçüde nedeni, ikisinin farklı büyüklükler ölçmesi.

  3. Kızılkaya İgnimbriti

    ~5,2 milyon yıl

    Kaynaklanmış, kiremit kızılından koyu bordoya; bu sayfadaki en belirleyici katman: peri bacalarını ayakta tutan şapka taşı budur. Soğuma çatlakları iki baskın yönde uzanır ve vadilerin sonradan izlediği deseni belirler.

  4. Gördeles İgnimbriti

    ~6,3 milyon yıl

    Sıcak bal kahvesi, altın renkli mika pullarıyla benekli. Tabanda daha ince taneli, üste doğru irileşiyor.

    Tartışmalı

    Yaşı hata payı içinde Tahar’la örtüşüyor ve nominal değerler Gördeles’i ikisinin yaşlısı yapıyor; bu da sahada haritalanan sırayı tersine çeviriyor. Radyometrik tarihleme hangisinin önce geldiğini şu an çözemiyor.

  5. Tahar İgnimbriti

    ~6,1 milyon yıl

    Parçalı, heterojen, gri-mor bir bant; içinde daha yaşlı kaya blokları taşıyor.

    Tartışmalı

    Yukarıdaki Gördeles’e bakın: ikisi hata payı içinde örtüşüyor ve sıraları çözülmüş değil. Daha eski saha temelli çalışmalar her ikisini de belirgin biçimde daha yaşlı, 7,2–7,8 milyon yıla koyuyordu.

  6. Cemilköy İgnimbriti

    ~7,2 milyon yıl

    İstifin en kalın ve en açık renkli bandı: kirli beyazdan açık griye, ponza taneleriyle yoğun.

    Tartışmalı

    İki ayrı örnek yaklaşık 7,2 ve 6,7 milyon yıl veriyor; ayrıca kabaca 7,4’lük üçüncü bir değer de dolaşıyor. Bunların farklı örnekler mi yoksa farklı derlemeler mi olduğu yayımlanmış özetlerden anlaşılmıyor.

  7. Sofular İgnimbriti

    ~8,2 milyon yıl

    İnce, kesikli, soluk bir bant; vadi duvarı boyunca yer yer kaybolup yer yer beliriyor. Kolayca gözden kaçar ve popüler anlatılarda çoğu zaman atlanır, ama yayımlanmış bir radyometrik yaşı vardır.

  8. Sarımadentepe İgnimbriti

    ~8,4 milyon yıl

    İnce ama sert, koyu kızıl-kahve, sütunsal çatlak desenli. İstifteki gerçekten dirençli ilk şapkalardan biri.

    Tartışmalı

    Yayımlanmış yaşlar, eski K-Ar çalışmasındaki 8,0–8,2 milyon yıldan sonraki çalışmalardaki 8,6’ya kadar uzanıyor; en sık taşınan değer 8,4.

  9. Zelve (Akdağ-Zelve) İgnimbriti

    ~9 milyon yıl

    Masif ve laminasız: doğrudan Kavak’ın üstünde oturan tek bir gri-bej blok.

    Tartışmalı

    Bu sayfadaki en geniş görüş ayrılığı bu birimde. Yayımlanmış değerler arasında 9,9–9,1, 9,31–9,43, yaklaşık 9,2, 8,5–9,0 ve 7,6 milyon yıl var: farklı yöntemler kullanan hakemli kaynaklar arasında iki milyon yıldan fazla bir yayılım.

  10. Kavak İgnimbriti (Kavak-1…4)

    ~9,2 milyon yıl

    İstifin en yaşlı birimi ve en kalınlarından biri; iri gözenekli ve ponza benekli. En üst alt birimi Kavak-4, gergedan kafatasını barındırır ve Kapadokya’nın en iyi tarihlenmiş düzeyidir.

    Tartışmalı

    9,2 milyon yıl değeri özellikle Kavak-4 için sağlam. Grubun tamamı içinse sonraki çalışmalar yaklaşık 10,5–9,1 milyon yıllık bir aralık öneriyor, manyetostratigrafi ise 9,3–9,4’e koyuyor. 1970’lerin K-Ar değerleri ±2,5 milyon yıllık belirsizlik taşır ve asla kesin diye aktarılmamalıdır.

Zelve’de vadi duvarı: aşınmış peri bacaları ve sırtı taçlandıran açık renkli kapak birimi
Saha karşılığı: aynı istif, gerçek bir vadi duvarındaFoto: Noumenon · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Son iki milyon yıl

06 / 11

Düşecek boşluk açılıyor

Peri bacasının eğime ve derinliğe ihtiyacı vardır; plato düzken ikisi de yoktu. Orta Anadolu yükseldikçe Kızılırmak ve kolları platoya gömülerek derine indi ve her basamak üstteki yamaçları dikleştirdi.

Nehir kendi kaydını tuttu: bugünkü yatağın 13, 20, 75 ve 100 metre üstünde duran taraçalar. Kabaca son iki milyon yıl için ölçülen kazınma, bin yılda yaklaşık beş santimetreye denk geliyor. Bir insan ömründe görülemeyecek kadar yavaş, bir ülkeyi oymaya yetecek kadar hızlı.

Nehir derine iner ve taraçalar bırakırKesit, ölçekli değil. Plato yüzeyi yerinde kalırken nehir basamak basamak aşağı keser ve her aşamada bir taraça rafı bırakır: bugünkü yatağın 100, 75, 20 ve 13 metre üstünde.Plato yüzeyi100m75m20m13mGeride kalan taraçalarBugünkü yatak
Şekil 3 — Nehir derine iner ve taraçalar bırakır

Şu anda oluyor

07 / 11

Bir peri bacasının ömrü

Sert bir şapka, hemen altındaki yumuşak tüfü yağmurdan korur; yanı başındaki korumasız yamaç ise çok daha hızlı geri çekilir. Geriye bir sütun kalır. Hiçbir şey oyulmaz: çevresindeki her şey alınıp götürülür.

Şapkalar bin yılda birkaç santimetre kaybeder. Sonunda boyun, şapkayı taşıyamayacak kadar incelir ve şapka düşer. O andan sonra koni çıplaktır ve aşınma kabaca on kat hızlanır. Tek bir vadide dört evreyi aynı anda görebilirsiniz: oluşan, olgun, başsız, çöken.

Bir peri bacasının dört evresiDört evre yan yana. Sert bir şapka bir sütunu yalıtır, sütun olgunlaşır, boyun incelerek şapkayı düşürür ve çıplak kalan koni bundan sonra çok daha hızlı aşınır.DoğuşOlgunlukBaşsızlaşmaÇöküş
  • şapkalı · bin yılda birkaç cm
  • şapkasız · kabaca on kat hızlı
Şekil 4 — Bir peri bacasının dört evresi

Kaynak notu

Aşınma hızları kozmojenik ³⁶Cl ölçümlerinden, Sarıkaya vd. (2015). Yayımlanmış özetler tam rakamlarda küçük farklar gösteriyor; önemli olan büyüklük mertebesi.

Neden oyulabildi

08 / 11

El aletiyle kesilebilen taş

Kaynaklanmamış tüf olağanüstü gözeneklidir; cam kıymıkları ve ponza taneleri arasındaki boşluklar hiç kapanmamıştır. Mühendislik diliyle zayıf ile çok zayıf arasındadır. Bu, bir yapı taşı için kusur, elinde kazma olan biri içinse armağandır.

Yüzeye yakın kesimde çözünmüş mineraller gözeneklere yeniden çökelir ve daha yumuşak iç malzemenin üstünde ince, daha dirençli bir kabuk oluşturur; kaya yüzüne oyulan bir mekânın ayakta kalmasının nedeni budur. Aynı volkanizma Göllüdağ ve Nenezi Dağ’da obsidiyen de üretti; jeokimyasal parmak izi bu camı Suriye, Levant ve Kıbrıs’a kadar izledi. Bölgenin ilk ihraç ürünüydü.

MÖ 8400–7300

09 / 11

Aynı yerde bin yıl

Aşıklı Höyük’te, Melendiz Çayı kıyısında, kabaca bin yıl süren kesintisiz bir köy tabakası var: Orta Anadolu’nun bilinen en erken yerleşik topluluğu.

Mimarinin bu süre içinde nasıl değiştiği izlenebiliyor. MÖ 9. binyılda oval, yarı yeraltı kerpiç yapılar var; 8. binyıla gelindiğinde evler dikdörtgen, birbirine sıkışık ve çatıdan giriliyor. Kazılar 1989’da Ufuk Esin’in başkanlığında başladı, 2010’dan bu yana Mihriban Özbaşaran yürütüyor.

Aşıklı Höyük tepesinden Melendiz vadisi; ufukta sütunsal çatlaklı ignimbrit platosu
Foto: Kvaestad · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kaynak notu

Stiner, Özbaşaran ve Duru (2021), Journal of Archaeological Research 30(4):497–543.

MS 10.–11. yüzyıl

10 / 11

Sonra vadiler boşaldı

Ayakta kalan kaya oyma kiliselerin ezici çoğunluğu Orta Bizans dönemine, özellikle 10. ve 11. yüzyıla tarihlenir. Tokalı’nın Eski Kilisesi üslup temelinde yaklaşık 913–920’ye konur; Karanlık ve Elmalı 11. yüzyılın ortasına aittir.

Bu tarihleme önemli, çünkü burası hakkında genellikle anlatılan hikâyeyi çürütüyor. Bunlar 1. yüzyıl sığınakları değil. Yerleşik, varlıklı bir taşra toplumunun mimarisi; yapanların ne zulüm gördüğü ne de dünyadan koptuğu bir dönemde oyulmuş.

İnsanlar kaya oyma evlerde yirminci yüzyılın ortasına dek yaşamayı sürdürdü. Zelve 1952’de kaya düşme riski nedeniyle tahliye edildi ve 1967’de müze olarak yeniden açıldı. 1985’te Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kaya Siteleri, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne karma alan olarak girdi: (i), (iii) ve (v) kültürel ölçütlerinin yanı sıra (vii) doğal ölçütüyle.

Göreme’de tüfe oyulmuş kilise: apsis, kemer dizisi ve bezeme bantları

Kaynak notu

Günay (2024), Valonia 1:35–63, DOI 10.5505/valonia.2024.43531; UNESCO Dünya Mirası Merkezi, liste kaydı 357.

Bugün

11 / 11

Ve şafakta, hepsinin üstünde

Üst üste yığılmış on milyon yıllık kül. Her sütunun nerede duracağını belirleyen kaynaklanmış bir şapka. Boşluğu açan bir nehir. Kesilebilecek kadar yumuşak taşa barınak oyan on bin yıllık insan emeği.

2024’te, uçuşa uygun 236 günde 31.851 balon havalandı. Altlarındaki manzara hâlâ sökülüyor: bin yılda birkaç santimetre.

Kaynak notu

2024 yılına ait kalkış ve uçuş günü verileri T.C. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nden (SHGM).

Gün doğarken Kapadokya vadileri üzerinde sıcak hava balonları

Aynı manzara, bugün · gerçek kare

İnsanın bıraktığı kayıt

İnsanların bununla yaptıkları

  1. MÖ 20.–18. yüzyıl

    Kültepe: Anadolu’nun ilk arşivi

    Kayseri yakınındaki Kültepe’de, yani antik Kaneš’te, Asurlu tüccarların mahallesi karum ana höyüğün kuzeydoğusunda uzanıyordu. Buradan yaklaşık 23.000 Eski Asurca çivi yazılı tablet çıktı: kredi, ortaklık, sevkiyat, aile mektupları. Anadolu’nun en erken yazılı belgeleridir.

  2. MÖ ~520

    Ad yazıya geçiyor

    Bölgenin adının günümüze ulaşan en eski kaydı, I. Darius’un üç dilli yazıtlarındaki Eski Farsça Katpatuka biçimidir. Herodotos bu halkı üçüncü Pers vergi bölgesine yerleştirir.

  3. MS 17

    Roma, krallığı ilhak ediyor

    Son vasal kral Archelaus Roma’ya çağrıldı, isyan hazırlığıyla suçlandı ve orada öldü. Tiberius krallığı doğrudan ilhak etti ve Kapadokya bir imparatorluk eyaleti oldu.

  4. MS 4. yüzyıl

    Kapadokya Babaları

    Kayserili Basileios ve iki Gregorios hem Trinite teolojisini hem de Doğu manastır geleneğini biçimlendirdi. Ne var ki Basileios’un kendi topluluğu Pontos’taydı, tüf vadilerinde değil. Kaya oyma kiliseler yaklaşık beş yüzyıl sonra geldi.

Doğruluk kontrolü

Her yerde okuyacağınız ama doğru olmayan şeyler

Bu iddialar rehber kitaplarda, tur sayfalarında ve gezi yazılarında tekrar tekrar dolaşıyor. Hiçbiri yayımlanmış araştırmayla temas ettiğinde ayakta kalmıyor.

  • Kapadokya, Farsça “güzel atlar ülkesi” demektir.

    Halk etimolojisi. Katpatuka gerçekten Eski Farsça bir yer adıdır ve MÖ 520 dolaylarında I. Darius’un Bisutun yazıtında geçer; ama “güzel atlar” okumasının dilbilimsel bir dayanağı yoktur. Hâkim akademik öneri adı Hititçe katta peda-, yani “alçak ülke” kökünden türetir. Bölgenin antik çağdaki at ünü gerçektir; bu etimoloji değil.

  • Yeraltı şehirlerini Hititler kazdı.

    Bunu destekleyen, kazıya dayalı hiçbir kanıt yok. Bölgedeki Hitit dönemi yerleşimi Ovaören ve Kültepe gibi höyüklerde belgeleniyor, kaya oyma komplekslerde değil. O komplekslerin tarihlemesi akademik literatürde açıkça belirsiz olarak niteleniyor; çünkü oyulmuş mekân gerçek stratigrafi üretmez, yalnız sonradan biriken dolgu bırakır.

  • Derinkuyu 20.000 kişiyi barındırıyordu.

    Bu rakamı destekleyen hakemli hiçbir kaynak, hesaplama yöntemi ya da nüfus kaydı yok. Popüler yazılardan birbirine kopyalanarak dolaşıyor. Akademik okuma, bunların yer üstünde yaşayanların kriz anlarında kullandığı geçici sığınaklar olduğu yönünde; sürekli iskân edilen şehirler değil.

  • Ksenophon, Anabasis’te Kapadokya’nın yeraltı şehirlerini anlatır.

    Yeraltı konutlarını anlatan bölüm (Anabasis IV.5) Ermenistan’la ilgilidir, Kapadokya’yla değil. Bu atıf, komplekslere MÖ 400 dolayında bir tarih verebilmek için sürekli yanlış kullanılıyor.

  • Kaya kiliseleri, Roma’dan kaçan ilk Hristiyanlar oydu.

    Ezici çoğunluğu 10. ve 11. yüzyıla tarihlenir, yani zulümlerin bitmesinden kabaca yedi yüz yıl sonrasına. Bölgeye ilişkin metin kanıtı Geç Antikçağ’dan sonra neredeyse tamamen incelir ve Orta Bizans yapı patlamasıyla yeniden başlar.

  • Göreme baştan sona bir manastır manzarasıydı.

    Bu, 18. ve 19. yüzyıl seyahatnamelerinden doğan ve 1985’ten bu yana adım adım çürütülen “manastır mitidir”. Robert Ousterhout’un Çanlı Kilise yerleşimi araştırmasında, yirmi üç avlulu kompleksten yalnızca biri manastır çıktı. Geri kalanı evdi.

  • Kapadokya UNESCO listesine doğal güzelliğiyle girdi.

    Karma bir alandır; 1985’te üç kültürel ölçütle, (i), (iii) ve (v), ayrıca (vii) doğal ölçütüyle listeye alınmıştır. Doğal bir tescil gibi anlatmak, tanınma nedenlerinin yarısını gizler.

Bunlar nereden geliyor

Kaynaklar ve yöntem

Bu sayfadaki her tarih hakemli bir yayına, bir UNESCO aday dosyasına ya da resmî bir istatistik açıklamasına dayanır. Literatürün anlaşamadığı yerlerde en elverişli sayıyı seçmek yerine bunu açıkça söylüyoruz. Yaşlar bilerek yuvarlandı: radyometrik bir tarihi virgülden sonra iki basamakla yazmak, alanın şu an sahip olmadığı bir kesinliği ima ederdi.

  • Antoine, P.-O. vd. (2012). A Rhinocerotid Skull Cooked-to-Death in a 9.2 Ma-Old Ignimbrite Flow of Turkey. PLoS ONE 7(11):e49997. doi:10.1371/journal.pone.0049997
  • Aydar, E. vd. (2012). Correlation of ignimbrites in the central Anatolian volcanic province using zircon and plagioclase ages and zircon compositions. Journal of Volcanology and Geothermal Research 213–214:83–97. doi:10.1016/j.jvolgeores.2011.11.005
  • Lepetit, P. vd. (2014). Geochemistry 74(3):471–488. doi:10.1016/j.chemer.2014.05.001
  • Piper, J.D.A. vd. (2013). Journal of Volcanology and Geothermal Research 262:47–67. doi:10.1016/j.jvolgeores.2013.06.008
  • Le Pennec, J.-L. vd. (2005). Journal of Volcanology and Geothermal Research 141(1–2):45–64. doi:10.1016/j.jvolgeores.2004.09.004
  • Akın, L. vd. (2021). Zircon geochronology and O-Hf isotopes of Cappadocian ignimbrites. Gondwana Research. doi:10.1016/j.gr.2020.12.003
  • Sarıkaya, M.A. vd. (2015). Kapadokya peri bacaları ve yamaçları için kozmojenik ³⁶Cl aşınma hızları.
  • Stiner, M.C., Özbaşaran, M. ve Duru, G. (2021). Aşıklı Höyük: The Generative Evolution of a Central Anatolian PPN Settlement in Regional Context. Journal of Archaeological Research 30(4):497–543.
  • Günay, G. (2024). Byzantine Rock-Cut Architecture in Cappadocia and Beyond: The State of Scholarship. Valonia 1:35–63. doi:10.5505/valonia.2024.43531
  • Ousterhout, R. Çanlı Kilise yerleşimi araştırması (“manastır mitinin” çürütülmesinin temeli).
  • Barjamovic, G. A Historical Geography of Anatolia in the Old Assyrian Colony Period.
  • Encyclopaedia Iranica, “CAPPADOCIA” ve “KATPATUKA” maddeleri.
  • UNESCO Dünya Mirası Merkezi. Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kaya Siteleri (liste kaydı 357, 1985’te tescil, karma alan, ölçütler i, iii, v, vii).
  • T.C. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM), 2024 balon uçuş istatistikleri.
Kapadokya nasıl oluştu · saha sayfasıKaynakçaya dön ↑